شکلگیریِ هویتِ اشخاص فرآیندی است متاثر از عواملِ ذاتی و اکتسابیِ بسیار. از طرفی فرد تحتِ تاثیرِ عواملِ وراثتی است و از طرفی تحت تاثیر عواملِ محیطی مانند وضعیتِ خانوادگی و جغرافیایی و آموزش و… به طبع، برای توضیحِ این روند نیز نظریههای بسیاری ارائه شدهاند که هرکدام جنبههای مثبت و کاستیهایی دارند. با ظهورِ شبکههای اجتماعی در پهنهی اینترنت، کاربران همزمان با تولید محتوا، هویتهایی شخصی برای خود ساختند که بعضن با هویتِ دنیای واقعشان متفاوت بود. به این ترتیب آزمایشگاهِ جدیدی برای این نظریات فراهم شد، که اروین گافمن، جامعهشناسِ آمریکایی یکی از کارآمدترین نظریاتِ این آزمایشگاه را ارائه داده بود.
او در کتاباش «ارائهی خود در زندگی روزمره»[۱] زندگی را در ذاتِ خود، همانند صحنهی تئاتر میداند، زندگی به لحظاتِ «روی صحنه» و «پشتِ صحنه» تقسیم میشود و افراد بازیگرانِ صحنهی تئاتر زندگی اند. بنابراین وی خود (self) را به صورتِ مجموعهای از نماهای ظاهری که در مقابلِ مخاطبانِ متفاوت قدعلم میکنند، معرفی میکند. این نماهای ظاهری تنها برای این ظهور مییابند که خودِ ذاتیِ نهفته درونِ «هنرپیشه»ی اجتماعی را بیرون کشند. در واقع خود معلول آن نمای ظاهری است و نه علتِ آن. همچنین، خود (self) چیزی نیست که شما به صورتِ فردی آنرا داشته باشید، بلکه برخاسته از تعامل با دیگر بازیگران موجود در صحنهی اجتماعی است. چنین تلقیای از فرآیندِ شکلگیریِ هویت، اهمیتِ فراوانی برای بسترِ نمایشِ این نماهای ظاهری (معادلِ سنِ تئاتر) قائل میشود، و دقیقن همین نکته کلیدِ کارآمدی نظریه برای تحلیل هویتهای شکلگرفته در شبکههای اجتماعی است.
شبکههای اجتماعی، بسته به خصوصیاتشان، بسترهایی هستند که فرصتِ نمایشِ جنبههای مختلفی از خود (self) افراد را مهیا میکنند، جنبههایی که به دلایلِ مختلف در دیگر مجامعِ عمومی سرکوب میشوند و یا فرصتِ نمایش ندارند. هویتهای دروغین و مستعار از اصولِ آشنای این فضاها اند که فرصت را برای نمایشِ جنبههای ممنوعه و سرکوبشدهی زندگیِ افراد مهیا میکنند، گذشته از این در بسیاری از این شبکهها نهادهای کنترل کننده (از خانواده گرفته تا نهادهای قضایی) غایبینِ اصلیِ صحنهاند. به عنوانِ مثال دختری را فرض کنید که به خاطرِ فشار خانواده و یا موقعیتِ اجتماعیِ خاص مجبور به رعایتِ پوششِ سخت و به دور از هنجارهای جامعه است، چنین فردی در فضای فیس بوک میتواند از عکسِ پروفایلی که به پوششِ هنجارِ جامعه نزدیکتر است استفاده کند و یا فردی را فرض کنید با ناهنجاریای در ستونِ فقرات، که باعثِ تصویرِ نامناسبِ وی از خودش میشود؛ چنین فردی آزاد است که این خصیصهی خود را در فضای مجازی حذف کند و اطلاعاتِ خاصی دربارهی آن ندهد؛ عملی که در دنیای واقع امکانپذیر نیست.
همچنین شبکههای اجتماعی فراهم کنندهی تماشاچیانِ صحنهی تئاترند. وضعیتی را در نظر بگیرید که فرد از هنجارهای اطرافیانِ خود فاصله گرفته و سلایق، دغدغهها و آگاهیِ او با محیطِ اطرافاش تفاوت کرده. چنین موقعیتی میتواند در اثرِ تغییرِ محلِ زندگی شخص، تحصیلِ وی و … به وجود آید. در این وضعیت فرد با کمبودِ تماشاچی مواجه میشود، چرا که سخنان و رفتارهایش بین اطرافیاناش غیرعادی و گهگاه بیمعنی جلوه میکند. شبکههای اجتماعی میتوانند در چنین مواقعی گسترهی وسیعی از تماشاچیان با سلایق و دغدغههای گوناگون در برابر وی قرار دهند و این کمبود را جبران کنند.
از جهتِ دیگر، بسترِ شبکهی اجتماعی، مشخص کننده و جهت دهندهی هویتهای شکلگرفته در آن است. به عنوان مثال شبکهای مانند فیسبوک در ارتباطِ تنگاتنگ با هویتِ شخص در دنیای واقع (اسم، دوستان، حوادث زندگی و…) است و شبکههایی مانند فرند فید و یا گودر ارتباط شان با دنیای واقعِ افراد محدودتر است. این موضوع جدای از اینکه آزادیِ بیشتری برای فعالیتِ کاربران در این گروه از شبکهها مهیا میکند؛ باعث میشود فرد در معرضِ تنوعِ بیشتری از سلایق قرار گرفته و به مرور سلیقه/آگاهیِ خودش نیز دچارِ تحول گردد. تحولی که ممکن است به دنیای واقع و دیگر شبکههای اجتماعیای که در آنها عضو است نیز سرایت کند. همچنین شکلِ شبکهی اجتماعی بهمنزلهی شکلِ سنِ تئاتر است که مقتضیاتِ نمایشِ اجرا شده را کنترل میکند. به عنوانِ مثال گودر بر خلافِ فیسبوک که معطوف بر اتفاقاتِ زندگیِ روزمره است، بیشتر بر تولیدِ محتوا تمرکز دارد و برای شکلدهیِ سوژهی ایدهآلِ فردی که در بالا مثال زدیم (بازیگرِ بدونِ تماشاچی) بستر مناسبتری است. (دقیقن به همین دلیل فضای شکل گرفته در این شبکه از هنجارهای جامعهی ایرانی فاصلهی بیشتری داشت).
مجموعهای از امکاناتی شبیهِ این، باعثِ محبوبیت و همهگیریِ سریعِ شبکههای اجتماعی شد. امکاناتی که در کنارِ کارآمدیشان میتوانند به پاشنهی آشیلِ این شبکهها نیز تبدیل شوند.
× متنِ فوق پیش از این در شمارهی سوم نشریهی روزگاران دانشگاه صنعتی شریف انتشار یافته است.
[۱] The Presentation of self in every-day life
