او در کتاب‌اش «ارائه‌ی خود در زندگی روزمره»[۱] زندگی را در ذاتِ خود، همانند صحنه‌ی تئاتر می‌داند، زندگی به لحظاتِ «روی صحنه» و «پشتِ صحنه» تقسیم می‌شود و افراد بازی‌گرانِ صحنه‌ی تئاتر زندگی اند. بنابراین وی خود (self) را به صورتِ مجموعه‌ای از نماهای ظاهری که در مقابلِ مخاطبانِ متفاوت قدعلم می‌کنند، معرفی می‌کند. این نماهای ظاهری تنها برای این ظهور می‌یابند که خودِ ذاتیِ نهفته درونِ «هنرپیشه»‌ی اجتماعی را بیرون کشند. در واقع خود معلول آن نمای ظاهری است و نه علتِ آن. هم‌چنین، خود (self) چیزی نیست که شما به صورتِ فردی آن‌را داشته باشید، بلکه برخاسته از تعامل با دیگر بازی‌گران موجود در صحنه‌ی اجتماعی است. چنین تلقی‌ای از فرآیندِ شکل‌گیریِ هویت، اهمیتِ فراوانی برای بسترِ نمایشِ این نماهای ظاهری (معادلِ سنِ تئاتر) قائل می‌شود، و دقیقن همین نکته کلیدِ کارآمدی نظریه برای تحلیل هویت‌های شکل‌گرفته در شبکه‌های اجتماعی است.

شبکه‌های اجتماعی، بسته به خصوصیات‌شان، بسترهایی هستند که فرصتِ نمایشِ جنبه‌های مختلفی از خود (self) افراد را مهیا می‌کنند، جنبه‌هایی که به دلایلِ مختلف در دیگر مجامعِ عمومی سرکوب می‌شوند و یا فرصتِ نمایش ندارند. هویت‌های دروغین و مستعار از اصولِ آشنای این فضاها اند که فرصت را برای نمایشِ جنبه‌های ممنوعه و سرکوب‌شده‌ی زندگیِ افراد مهیا می‌کنند، گذشته از این در بسیاری از این شبکه‌ها نهادهای کنترل کننده (از خانواده گرفته تا نهادهای قضایی) غایبینِ اصلیِ صحنه‌اند. به عنوانِ مثال دختری را فرض کنید که به خاطرِ فشار خانواده و یا موقعیتِ اجتماعیِ خاص مجبور به رعایتِ پوششِ سخت و به دور از هنجارهای جامعه است، چنین فردی در فضای فیس بوک می‌تواند از عکسِ پروفایلی که به پوششِ هنجارِ جامعه نزدیک‌تر است استفاده کند و یا فردی را فرض کنید با ناهنجاری‌ای در ستونِ فقرات، که باعثِ تصویرِ نامناسبِ وی از خودش می‌شود؛ چنین فردی آزاد است که این خصیصه‌ی خود را در فضای مجازی حذف کند و اطلاعاتِ خاصی درباره‌ی آن ندهد؛ عملی که در دنیای واقع امکان‌پذیر نیست.

هم‌چنین شبکه‌های اجتماعی فراهم کننده‌ی تماشاچیانِ صحنه‌ی تئاترند. وضعیتی را در نظر بگیرید که فرد از هنجارهای اطرافیانِ خود فاصله گرفته و سلایق، دغدغه‌ها و آگاهیِ او با محیطِ اطراف‌اش تفاوت کرده. چنین موقعیتی می‌تواند در اثرِ تغییرِ محلِ زندگی شخص، تحصیلِ وی و … به وجود آید. در این وضعیت فرد با کم‌بودِ تماشاچی مواجه می‌شود، چرا که سخنان و رفتارهایش بین اطرافیان‌اش غیرعادی و گه‌گاه بی‌معنی جلوه می‌کند. شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در چنین مواقعی گستره‌ی وسیعی از تماشاچیان با سلایق و دغدغه‌های گوناگون در برابر وی قرار دهند و این کمبود را جبران کنند.

از جهتِ دیگر، بسترِ شبکه‌ی اجتماعی، مشخص کننده و جهت دهنده‌ی هویت‌های شکل‌گرفته در آن است. به عنوان مثال شبکه‌ای مانند فیس‌بوک در ارتباطِ تنگاتنگ با هویتِ شخص در دنیای واقع (اسم، دوستان، حوادث زندگی و…) است و شبکه‌هایی مانند فرند فید و یا گودر ارتباط شان با دنیای واقعِ افراد محدودتر است. این موضوع جدای از این‌که آزادیِ بیش‌تری برای فعالیتِ کاربران در این گروه از شبکه‌ها مهیا می‌کند؛ باعث می‌شود فرد در معرضِ تنوعِ بیشتری از سلایق قرار گرفته و به مرور سلیقه/آگاهیِ خودش نیز دچارِ تحول گردد. تحولی که ممکن است به دنیای واقع و دیگر شبکه‌های اجتماعی‌ای که در آن‌ها عضو است نیز سرایت کند. هم‌چنین شکلِ شبکه‌ی اجتماعی به‌منزله‌ی شکلِ سنِ تئاتر است که مقتضیاتِ نمایشِ اجرا شده را کنترل می‌کند. به عنوانِ مثال گودر بر خلافِ فیس‌بوک که معطوف بر اتفاقاتِ زندگیِ روزمره است، بیشتر بر تولیدِ محتوا تمرکز دارد و برای شکل‌دهیِ سوژه‌ی ایده‌آلِ فردی که در بالا مثال زدیم (بازی‌گرِ بدونِ تماشاچی) بستر مناسب‌تری است. (دقیقن به همین دلیل فضای شکل گرفته در این شبکه از هنجارهای جامعه‌ی ایرانی فاصله‌ی بیش‌تری داشت).

مجموعه‌ای از امکاناتی شبیهِ این، باعثِ محبوبیت و همه‌گیریِ سریعِ شبکه‌های اجتماعی شد. امکاناتی که در کنارِ کارآمدی‌شان می‌توانند به پاشنه‌ی آشیلِ این شبکه‌ها نیز تبدیل شوند.

× متنِ فوق پیش از این در شماره‌ی سوم نشریه‌ی روزگاران دانشگاه صنعتی شریف انتشار یافته است.

[۱] The Presentation of self in every-day life

زردیِ جاده تصعید می‌شد روی سبزیِ کناره‌اش. این تنها چیزی بود که از اطراف‌ام می‌تونستم درک کنم، به اضافه‌ی قطره‌های عرقی که از سینه‌ام سر می‌خوردن پایین. کلافه شده بودم. انگار هر چیزی رو که می‌شد حواس رو پرت‌اش کرد ازم گرفته بودن که هیچ چیز مزاحم تشویشِ ذهنی‌ام نشه. هیچ چیز برای کمک بهم نمونده بود. نویز روی نویز.

تا این‌که دو تا دست از پشت اومدن و جلوی چشم‌هام رو گرفتن. همه‌چیز سیاه شد.

۲

می‌دونی؟ مثلِ این می‌مونه که تمام مدت داری از بالای یه کپه‌ی آتیش همه‌چی رو می‌بینی. دیدی هوای گرمِ بالای آتیش چه‌جوری همه‌چی رو می‌لرزونه؟ یه هم‌چین وضعی دارم من تمام مدت. همه‌چی می‌لرزه، همه‌چی درهم می‌شه، مشوش می‌شه. و خب؟ می‌دونی بعد این‌همه مدت به چه نتیجه‌ای رسیدم؟ فک می‌کنم این‌همه وقت فقط داشتم وقت‌ام رو تلف می‌کردم. رو آتیش آب هم که بریزی و خاموش‌اش هم که کنی باز هم ذغال‌ها گرما دارن. باز هم هوای گرمِ بالاشون همه‌چی رو می‌لرزونه. هیچ چیز فرق نمی‌کنه. حالا می‌خوام تصویرِ پشت‌زمینه رو عوض کنم. یه‌چیزی بذارم جاش که وقتی می‌لرزه، وقتی در هم بر هم می‌شه غصه نخورم. لرزش رو نمی‌شه حذف کرد، ایمان آوردم به این، برعکس، می‌خوام تصویری که قراره از پشتِ هوای گرم ببینم رو طوری عوض کنم، که با لرزیدن‌اش حتا حال هم بکنم. این همه وقت فقط داشتم وقت تلف می‌کردم که دنبالِ آب می‌گشتم که بریزم رو آتیش.

۳

دست‌ها که کنار رفتن، سرخیِ درخت‌های افرا بود که زردیِ جاده رو می‌شوند سر جاش. یه تونلِ سرخ از درخت‌هایی که خم شدن روی جاده‌ی زرد. ادامه‌ی جاده رو آب برده بود، پیاده شدم؛ کسی توی ماشین نبود. دراز کشیدم، آبی که جاده رو برده بود، حالا دیگه پایین گرفته بود، بدن‌ام رو تو خودش غرق کرد، خیلی آروم از دورم رد می‌شد. چشم‌هام رو بستم، با چشم‌های بسته هم می‌شد سرخیِ درخت‌های افرا رو درک کرد. خنکیِ آب با گرمیِ راه‌راهِ آفتاب رو پوستِ سینه‌ام دوگانه‌ای رو درست کرده بود که دوست‌اش داشتم. اثری از تشویش‌ام باقی نموند.

دانلود مقاله

خلاصه و نتیجه‌گیری

جنبه‌های سیاسیِ فلسفه‌ی رنه دکارت بسیار مبهم و متناقض به نظر می‌رسد و بسیاری اوقات اشارات مستقیمِ وی را می‌توان در تقابل با نتایجِ منطقیِ تفکراتِ وی یافت. به صورتِ کلی، فلسفه‌ی وی آبستنِ بسیاری نتایج و تبعاتِ سیاسیِ اصلاح طلبانه و هم‌چنین یادآورِ برخی اصول مردم‌سالارانه است، ولی وی مرتبا این نتایج را نفی کرده و در مقابلِ آن‌ها موضع گرفته است. این موضوع را می‌توان در پرتوِ محافظه‌کاری و ترسِ وی از مقاماتِ کلیسا و مقاماتِ سیاسی درک کرد.

Political philosophy in Descartes thought by M. Kazem Abad is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 3.0 Unported License.

Signaling, we touch,

lying beside each other

like waves.

I roll over into her

and look down through

Candlelight to say,

"Hey, I’m balling you."

بهش گفتم پایینِ تخته‌سنگ رو نگاه کنیم. نگاه کردیم با هم. برف روی ابرو و مژه‌اش نشسته بود، گفتم: «من مطمئن‌ام. یه احساس ئه، دلیل نمی‌تونم برات بیارم. اما انقدر قوی هست که مطمئن باشم به‌تر از الآن هیچ روزی نخواهد بود.» تخته‌سنگ به نظرم به اندازه‌ی کافی بلند نمی‌یومد. اما به روی خودم نیاوردم. حرفی ازش نزدم. گفتم: «بریم؟» نگذاشت. قول داد. قولِ روزهای به‌تر. گفت: «دوست‌اش دارم.» من هم دوست‌اش داشتم. گفتم، و اضافه کردم که تو را هم دوست دارم. خندید. کتاب رو ورق زدم:

Things slowly curve out of sight

until they are gone. Afterwards

only the curve

remains.

تنها چیزی که هنوز هم می‌تونستم ازش درک کنم سنگینی‌اش روی پام بود و انحنای سفیدِ روی مژه‌ها. باقی‌اش محو بود، ولی تسلیم. برف نسبت به اون‌روز کم‌تر بود و درشت‌تر. گفتم: «بریم؟» جوابی نداد. پریدم. برف‌های پایین تخته‌سنگ لحظه به لحظه بهم نزدیک‌تر می‌شدن. اون … اون بالا مونده بود.

می‌گفت زندگی هم آن بالا باید یک نفر را می‌داشت با چوب ماهیگیری و تفنگ. قلاب را که لب زدیم، تفنگ‌اش را در بیاورد و در مغزمان خالی‌اش کند. می‌گفت اشتباهِ آخر را نباید به زورِ دردِ مدام بر سر کوبید.

* از پروژه‌ی «روایتی برای یک دوست»

به هر حال، می‌خواهم بگویم خیلی از این آدم‌های کافه‌های دو سال پیش، حالا ول‌شان که کنی تکیه می‌دهند به پشتیِ صندلی و زل می‌زنند به روبرو. به زندگی که قل می‌خورد و پیش می‌رود برای خودش. که خیلی از این آدم‌ها، اگر در جای کمی راحت‌تری باشند دو تا دست‌های‌شان را می‌گذارند روی هم روی میز و سرشان را یک وری می‌گذارند روی دست‌ها. بعد همان‌طور یک وری دنیا را نگاه می‌کنند که قل می‌خورد برای خودش. مثلِ شخصیت‌های ناظرِ سوم شخصِ داستان‌ها. مثلِ ناظرهای بی‌طرف که فقط روایت می‌کنند برای‌تان فیلم را. از دریچه‌ی دید خودشان، بدونِ دست و پا زدن که مخاطب حالا قبول می‌کند دریچه‌ی دید مرا یا نه؟ مثلِ من می‌بیند یا نه؟

می‌خواهم یگویم خیلی از این آدم‌ها حالا آرام آرام زندگی را نگاه می‌کنند فقط. می‌خواهم بگویم خیلی از این آدم‌ها سکون و سکوت دارند حالا. سکون و سکوتی که ناگزیر است انگار. آرامشی که ناگزیر است انگار. بعدِ هر بالا و پایین پریدن و دست و پا زدنی می‌آید انگار. مثلِ سکون و سکوتِ آهنگ‌های پست‌راک بعد از دوره‌ی متال. مثلِ آرامشِ دیوید گیلمور، اولِ اجرای ملت‌داون. آن‌جا که گیتار آکوستیک دست می‌گیرد و آرام آرام شاین‌آن می‌زند برای خودش. آن‌جا که ته‌ریش‌اش در نور می‌درخشد، موهای دست‌اش در نورِ سیاه و سفید صحنه می‌درخشد و حلقه‌ی دست‌اش لای موهای روی انگشت فرو رفته. آن‌جا که وسطِ آهنگ‌ها آرام آرام خم می‌شود و گیتارش را می‌گذارد زمین و یک گیتار دیگر برمی‌دارد، و بعد آرام آرام می‌نشیند روی صندلی و نوارِ گیتار را می‌اندازد پشت‌اش و باقی سازها آن پشت دارند می‌زنند همان‌طور برای خودشان. می‌خواهم از این آرامشِ دیوید بگویم. از این‌که می‌ایستد و زل می‌زند به ویولن‌سل ای که کنارش دارد می‌زند یک‌هو وسطِ کنسرت. از این‌که برمی‌گردد و پشت می‌کند به ملتِ تماشاگر و دوستان‌اش را نگاه می‌کند که ساز می‌زنند یک‌هو وسطِ کنسرت. می‌خواهم از این روندِ آرام شدن برای‌ات بگویم. از این روندِ آرامش یافتن و آرام آرام زل زدن به دنیا.

* از پروژه‌ی «روایتی برای یک دوست»

* از پروژه‌ی «روایتی برای یک دوست»

بعد «نیست» که از صفحه‌ی سفید به بیرون ریخته بود دستی شد که جلوی تهوع‌ها را گرفت. و «نیست» که از صفحه‌ی سفید بیرون ریخته بود، صفحه‌ی جدیدی باز کرد. و واژگان بودند که از «نیست» روان می‌شدند و من بینِ کی‌برد و دست‌ها گیر کرده بودم، تا زمانی که واژه‌ها هم از صفحه‌ی سفید بیرون ریختند و حالا تهوع واژه‌ها بودند که از همه‌جا سرریز می‌کردند.

* از پروژه‌ی «روایتی برای یک دوست»

در را که باز کردم افتادم پایین، سه چهار طبقه افتادم پایین. آن پایین روی یک کاناپه دراز کشیدم و چشمان‌ام را بستم. آتش گرفتند. داغ شدند، سوختند. جلوی‌شان سیاه بود، با میله‌های آبی رنگِ زندان‌طور. آرام که شدم تمامِ بدن‌ام باز شد، عضله‌های بدن‌ام از هم فاصله گرفت. آرام شدم. خوابیدم.

بیدار که شدم موهای مشکیِ روی صورت‌ام مالِ سری بود که در گردن‌ام، زیرِ گوش‌ام فرو رفته بود. بوی‌ا کردم، بو نداشت. دست‌ام را گذاشتم پشتِ سرش، لای موها. چشمان‌ام را بستم. آتش نبود. لکه‌های نارنجی بودند که در سیاه بزرگ می‌شدند.

چشمان‌ام را که باز کردم باد می‌وزید. پوستِ پیشسانی‌ام چروکیده بود. پوستِ پیشانی‌ام از بس سفت‌اش کرده بودم چروکیده شده بود و درد گرفته بود. دو دست گذاشته شدند دو طرفِ پیشانی‌ام و شروع کردند کشیدنِ پوست‌اش. وست‌اش را کشیدند، اخم‌ها را باز کردند. چروک‌ها را شکافتند. درد کم شد. مثلِ دردِ کتف که با ماساژ کم شود. اما دست‌ها هم‌چنان می‌کشیدند. دست‌ها گذاشته‌شدند روی گیج‌گاه‌ام و کشیدند. دست‌ها هیچ چیز برای‌شان مهم نبود. فقط می‌خواستند بکشند. بکشند. بکشند. تا این‌که خسته شدند. دیگر نکشیدند و حالا دیگر من همان سه طبقه بالاتر بودم و داشتم به دری که باز کرده بودم و آمده بودم توش نگاه می‌کردم. شک داشتم که برگردم یا نه.

برگشتم. اتاق، پشتِ سرم برگشت به همان سه طبقه پایین‌تر. دوباره برگشتم. نشستم لبه‌ی در. پاهایم آویزان بود، اما بدن نداشتم. برای یک لحظه فهمیدم که بدن ندارم. ئچار خلا شده بودم. دچار هیچ. یک هیچ درست وسطِ بدن‌ام. بین من و پاهایم که داشتند تاب می‌خوردند. داد زدم: خلاااااء. دست‌ها از پشت آمدند و سرم را گرفتند و به پشت خواباندند ام. اما خیلی زود برداشته شدند، محو شدند. شکم‌ام را نگاه کردم. نبود. روی کاناپه بودم و سه طبقه پایین‌تر. خلا هم‌چنان بود. راهی نداشتم. چشم‌ام را بستم. آتش گرفت.